De TheaterEncyclopedie is vernieuwd!

Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Portret van Francois Joseph Pfeiffer Junior 68612.jpg


Portret van François Joseph Pfeiffer jr. (links). Gravure door Jacob Ernst Marcus, 1815. Collectie TIN.

NaamFrançois Joseph Pfeiffer
Geboren5 oktober 1778
Luik
'Overleden4 augustus 1835
Terborg
BeroepDecorontwerper, Kostuumontwerper
DisciplineOpera, Toneel
'RKD-profiel

François Joseph Pfeiffer jr. (1778-1835) was een Nederlandse decorontwerper en kostuumontwerper.

Biografie

De vader van François Joseph Pfeiffer was tekenaar en graveur en specialiseerde zich in het graveren van portretten van belangrijke Amsterdammers, waaronder ook acteurs. Zo kwam de jonge Pfeiffer al vroeg in aanraking met het toneel en de beeldende kunst. In 1797 werd Pfeiffer aangenomen in de Amsterdamse Stadsschouwburg als magazijnmeester en decoratieschilder. Dat hield vooral in dat hij de bestaande decors in goede staat moest houden. In 1805 maakte hij zijn debuut als decorontwerper. Voor het nieuwe ballet van de Franse balletmeester Jean Rochefort, De Landvermaaken, schilderde hij een achterdoek, met de bijbehorende zij- en bovenschermen (coulissen en friezen). In 1811 werd hij echter ontslagen. De directie van de schouwburg kwam toen in handen van een aan aantal acteurs, die de nadruk legden op treurspelen in plaats van op opera en ballet. Nieuwe decors waren voor die treurspelen niet nodig.

Na zijn ontslag moest Pfeiffer op een andere manier in zijn onderhoud voorzien en opende Pfeiffer zijn eigen theatertje dat hij ‘Théâtre Optique of Schilder- en Werktuigkundig Schouwtoneel, naar de uitwerkingen der Natuur’ noemde. In dit theater in de Beulingstraat in Amsterdam kreeg men – in het klein – voorstellingen voorgeschoteld die alleen bestonden uit al dan niet bewegende decorstukken (figuurtjes, schepen en karren) en prachtige achterdoeken. Daarnaast maakte Pfeiffer veelvuldig gebruik van lichteffecten. Na de eerste voorstelling op 26 januari 1811 van een Gezigt van het Dal van Plaum by Dresden; een Gezigt op het Abcouder-Meer, by Maanschyn en De Storm op Zee bleek het Théâtre Optique een groot succes.

Vooraanzicht van Théâtre Optique met scèneafbeelding uit Groenlandse Visserij en Beerenjagt 70045.jpg Decorontwerp van een Winterlandschap 336063.jpg

Links: Vooraanzicht van Théâtre Optique met scèneafbeelding uit Groenlandse Visserij en Beerenjagt. Gewassen pentekening, 1811. Rechts: Decorontwerp van een Winterlandschap voor het Théâtre Optique door François Joseph Pfeiffer. Aquarel, 1811. Collectie TIN.


Toen de Amsterdamse Schouwburg in 1820 weer een nieuwe directie kreeg, werd Pfeiffer meteen binnengehaald als vaste decorateur. Hieronymus Nicolaas van Slingelandt, die als bestuurder verantwoordelijk was voor de decors in de schouwburg, zorgde ervoor dat Pfeiffer ruime financiële mogelijkheden kreeg. Tot zijn dood in 1835 ontwierp Pfeiffer nog vele decors voor ballet-pantomimes, opera’s en treurspelen. Een nieuw door hem geschilderd decor werd steevast op de affiches vermeld.

Pfeiffer ontwierp in de jaren 1823 tot 1831 ook zes decors voor het kamertoneel van Hieronymus Nicolaas van Slingelandt. Dit kamertoneel bestaat nog steeds, en is deel van de Collectie TIN. Voor meer informatie, zie Slingelandt Toneel.

In Pfeiffers decors domineerde het achterdoek, dat het grootste deel van het toneel in beslag nam. Alle elementen van het decor, en ook de kostuums, moesten op elkaar aansluiten. Kenmerken van zijn romantische stijl zijn terug te zien in zijn interesse voor verre exotische landen, de asymmetrie van zijn werk en het veelvuldig gebruik transparante achterdoeken waarmee maanlicht of de uitbarsting van een vulkaan op het toneel getoverd werd.

Na zijn dood werden Pfeiffers decors en achterdoeken nog lange tijd gebruikt, totdat ze verloren gingen tijdens de schouwburgbrand van 1890.

Zie ook: Tijdlijn 1834: Jacob van Lennep oogst lof voor de opera Saffo, die hij in samenwerking met componist Johannes van Bree maakt.

Decorontwerpen

In de collectie van het Theater Instituut Nederland bevinden zich veel decor- en kostuumontwerpen van Pfeiffer.

Decorontwerp van een zomerbos 70223.jpg

Decorontwerp voor een Zomerbos door F.J. Pfeiffer. Krijt en aquarel, z.j. (ca. 1820)

Decorafbeelding van Saffo 71930.jpg Decorontwerp voor Die Zauberflöte Wolfgang Amadeus Mozart door F.J. Pfeiffer toegeschreven 70197.jpg

Links: Decor voor het eerste bedrijf van de opera Saffo, naar ontwerp van Pfeiffer. Stadsschouwburg 22 maart 1834. Litho, ingekleurd, z.j. Rechts: Decorontwerp voor de opera De Toverfluit van Mozart, z.j. Gouache, z.j. In dit ontwerp is duidelijk de invloed van Schinkel te zien. Collectie TIN.

Decorontwerp voor Vulkaan 70209.jpg Decorontwerp voor het ballet Almanzor en Moraïme, eerste bedrijf 70204.jpg

Links: Decorontwerp voor de opera Muette de Portici van Auber. Gouache, z.j. Rechts: Decorontwerp voor het ballet Almanzor en Moraïme, eerste bedrijf. Aquarel, 1825. Collectie TIN.

Bronnen

  • Tuja van den Berg, “François Joseph Pfeiffer komt weer in dienst als decorateur bij de Stadsschouwburg van Amsterdam”. Een theatergeschiedenis der Nederlanden. (red. Erenstein, R.E.) Amsterdam, 1996.
  • J. van Lennep en G. van Enst Koning. F.J. Pfeiffer: Tooneel decoratief. Amsterdam, 1845.