Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken



Canon 1982

Canonlogo.jpgBaal speelt Judith Herzbergs Leedvermaak

Muziektheater over de Tweede Wereldoorlog

Première Leedvermaak

Al tijdens de première van Leedvermaak - van Judith Herzberg - op 27 maart 1982, was duidelijk dat dit een zeer bijzondere productie was. Voor het eerst werd hier op overtuigende en indringende wijze de problematiek verbeeld van diegenen die de Tweede Wereldoorlog overleefd hadden. Dat gebeurde niet alleen in woorden, maar ook in muziek, waarbij de twee een werkelijk gelijkwaardig aandeel hadden. En dan was er nog het bijzondere gebruik van de ruimte. Het leverde Toneelgroep Baal aan het eind van dat seizoen de prestigieuze Prosceniumprijs op.

Toneelgroep Baal

Toneelgroep Baal was een van de gezelschappen die na Aktie Tomaat subsidie kregen om het Nederlandse toneel te vernieuwen. Toen een aantal Nederlandse kranten op 16 maart 1973 berichtte over de formatie van een nieuwe groep rond de toen dertigjarige regisseur Leonard Frank, werden niet alleen de namen van de zes acteurs genoemd die het gezelschap zou gaan tellen (Kitty Courbois, Marjon Brandsma, Els Ingeborg Smits, Rudolf Lucieer, Carol van Herwijnen en Hans Dagelet); ook de naam van Willem Breuker stond prominent vermeld. Hij zou de huismuzikant en huiscomponist van het gezelschap worden. Daarmee was meteen al duidelijk dat Baal niet gewoon ‘toneel’ zou gaan maken. Maar wat dan wel? Na enige tijd kreeg deze fusie van toneel en eigentijdse muziek het etiket muziektheater opgeplakt.

Judith Herzberg. Foto: Thomas Liebig, 1978. Collectie TIN. Leonard Frank. Foto: Hans Verhoeven, 1980. Collectie TIN.

Een nieuw genre: muziektheater

Kenmerkend voor dit nieuwe genre was dat tekst en muziek een gelijkwaardig aandeel hadden. En dat was nieuw. In de opera (en in de andere traditionele muziektheatergenres als operette en musical) ging het in de eerste plaats om de noten en in het toneel waren de woorden altijd het belangrijkst. In het muziektheater hoefde het een niet voor het ander te buigen, maar legden ze elkaar – in de woorden van componist en muziekrecensent Elmer Schönberger - het vuur na aan de schenen.

Tableau de la Troupe van Baal, 1973.  V.l.n.r. (onderste rij): Leen Jongewaard, Carol van Herwijnen, Els Ingeborg Smits, Kitty Courbois, Marjon Brandsma, Hans Dagelet. V.l.n.r. [bovenste rij]: Rudolf Lucieer, Tom Diderich, Hans Verhoeven, Hans Kuypers, Leonard Frank, Johan Vonk. Fotograaf onbekend. Collectie TIN Groepsfoto Willem Breuker Collectief. Foto: Jean van Lingen. Collectie TIN

Leedvermaak: baanbrekend in alle opzichten

Behalve Willem Breuker waren in de loop van Toneelgroep Baals vijftienjarig bestaan nog twee andere huiscomponisten aan het gezelschap verbonden: Louis Andriessen en Maurice Horsthuis. Die laatste werkte mee aan de enscenering van een stuk van de dichteres/toneelschrijfster Judith Herzberg dat op 27 maart 1982 in première ging: Leedvermaak. Door de manier waarop de zang en de muziek (live uitgevoerd door zeven musici) in deze productie versmolten met de tekst, werd uitdrukking gegeven aan ‘het verdrongene, het verzwegene en het ontkende’. Dat maakte diepe indruk, ook omdat dat verdrongene en verzwegene alles te maken had met de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog.

In Leedvermaak werd voor het eerst in het theater op indringende wijze de problematiek verbeeld van hen die de oorlog overleefd hadden: ouders, kinderen, joden en niet-joden. Het stuk bestond uit een ingenieus vlechtwerk van 83 korte scènes, niet veel meer dan flarden van gesprekken. Die gesprekken werden in steeds wisselende groepjes gevoerd door een bruidspaar en de twaalf gasten op hun bruiloftsfeest, allemaal op hun eigen manier door de oorlog getekend. En tussen die gesprekken door – tussen uiterst pijnlijk en hilarisch heen en weer schietend – waren er dus de gezongen of muzikale passages.

Alsof dat alles nog niet genoeg was, buitte het gezelschap in samenwerking met Judith Lansink ook nog eens alle mogelijkheden uit van hun net verworven, eigen speelruimte: Theater Frascati in de Nes. De 83 gesprekken werden gesitueerd in de alkoofjes en op de balkonnetjes aan de lange zijde van de zaal. Het publiek zat op een speciaal gebouwde tribune daar tegenover. Tekst, thematiek en het bijzondere gebruik van muziek en ruimte leverden Toneelgroep Baal dat jaar de Prosceniumprijs op.

Maquette Leedvermaak van Judith Lansink. Collectie TIN Foto: Hans Verhoeven. Collectie TIN Foto: Hans Verhoeven. V.l.n.r.: Johan Leijsen, ?, Elsje de Wijn, Edwin de Vries, Han Römer, ?, ?. Collectie TIN Foto: Hans Verhoeven. V.l.n.r.: Kitty Courbois, Trudy de Jong, Helmert Woudenberg. Collectie TIN Foto: Hans Verhoeven. V.l.n.r.: Marjon Brandsma, Elsje de Wijn, Kitty Courbois. Collectie TIN

Toneelgroep Baal presenteerde zich niet alleen als muziektheatergezelschap. Het maakte zich ook sterk voor de nieuwe Duitse toneelschrijvers als Peter Handke, Thomas Bernard en Botho Strauss. Daarbij ontwikkelde het gezelschap een eigen acteerstijl waarin ook beweging een nieuwe betekenis kreeg. In 1988 hief het gezelschap zichzelf op. Judith Herzberg zou zich na Leedvermaak tot een zeer succesvolle toneelschrijfster ontwikkelen. Behalve voor Toneelgroep Baal schreef ze ook stukken voor gezelschappen als Maatschappij Discordia, Hauser Orkater en Toneelgroep Amsterdam. Intussen heeft ze meer dan vijftien stukken op haar naam staan, die ook elders in Europa zijn opgevoerd.


Dit is één van de canonteksten. Voor meer informatie zie: Canon van het Theater in Nederland

In 1982 geboren

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Fabián BarbaBarba, Fabián1982
Sadettin KirmiziyüzKirmiziyüz, Sadettin1982
Ellen RugeRuge, Ellen1982
Jaime Ibanez1982
Madeleen BloemendaalBloemendaal, Madeleen1982
Vraja KeilmanKeilman, Vraja1982
Anu ViheriärantaViheriäranta, Anu1982
Boris SchreursSchreurs, Boris1982
Anne LamsveltLamsvelt, Anne1982
Wout van TongerenTongeren, Wout van1982
Jan BeuvingBeuving, Jan1982
Liesje van den BerkBerk, Liesje van den1982
Fang-Yu ShenShen, Fang-Yu1982
Rachel OomensOomens, Rachel1982
Rik van den BosBos, Rik van den1982
Elvan AkyildizAkyildiz, Elvan1982
Finn RossRoss, Finn1982
Margriet de RijkRijk, Margriet de1982
Anton LachkyLachky, Anton1982
Marcos MorauMorau, Marcos1982
... meer resultaten

In 1982 overleden

 SorteernaamGeboortedatumOverlijdensdatum
Monique LancelotLancelot, Monique19231982
Eleanor PowellPowell, Eleanor21 november 191211 februari 1982
Henk SchaerSchaer, Henk31 mei 190214 februari 1982
Lee StrasbergStrasberg, Lee17 november 190117 februari 1982
Jan Lemaire sr.Lemaire sr., Jan11 maart 18846 maart 1982
Karel BruckmanBruckman, Karel14 augustus 190311 maart 1982
George LampeLampe, George30 juli 192118 maart 1982
Christine FroweinFrowein, Christine7 juni 191623 maart 1982
Daan HooykaasHooykaas, Daan19 februari 191323 maart 1982
Jean VillardVillard, Jean2 juni 189526 maart 1982
Carl OrffOrff, Carl10 juli 189529 maart 1982
Martin BattersbyBattersby, Martin12 februari 19143 april 1982
Burt SheveloveShevelove, Burt19 september 19158 april 1982
Willy RitmanRitman, Willy12 juni 190616 april 1982
Mimi BoesnachBoesnach, Mimi4 november 189920 april 1982
Bert van DongenDongen, Bert van10 mei 191528 april 1982
Herman TholenTholen, Herman16 mei 189730 april 1982
Gré SchuringSchuring, Gré26 november 192030 april 1982
Albert VogelVogel, Albert2 maart 192430 april 1982
Marcel van GestelGestel, Marcel van7 mei 18943 mei 1982
... meer resultaten

In 1982 in première

 PremieredatumLocatie
Gysbreght van Aemstel - Stichting De Gijsbreght van Aemstel op Nieuwjaarsdag - 1982-01-011 januari 1982Stadsschouwburg, Amsterdam (1894)
Hammer - Perspekt Studio's - 1982-01-011 januari 1982Stadsschouwburg, Haarlem
Simone Boccanegra - Opera Forum - 1982-01-011 januari 1982Twentse Schouwburg, Enschede
De kuische Suzanna - RO Theater - 1982-01-022 januari 1982Rotterdamsche Schouwburg (1947-1984), Rotterdam
The Illustrated History of Rock 'n Roll - Stichting Noordelijk Theater De Voorziening - 1982-01-022 januari 1982Cultureel Centrum De Oosterpoort, Groningen
Wederom - Onafhankelijk Toneel - 1982-01-055 januari 1982Theater Lantaren / Venster, Rotterdam
Sticks - Rina Schenfeld - 1982-01-055 januari 1982Stadsschouwburg
Tin Dance and Hair - Rina Schenfeld - 1982-01-055 januari 1982Stadsschouwburg, Groningen
Threads - Rina Schenfeld - 1982-01-055 januari 1982Stadsschouwburg, Groningen
Lieber Heinz willst du mir zum Selbstmord treiben? - Stichting Jansen - 1982-01-077 januari 1982Shaffy, Amsterdam
Mefisto - Handke-Weiss Gezelschap - 1982-01-077 januari 1982De Brakke Grond, Amsterdam
Rita en De voetreis naar Rome - Accolade Productions BV - 1982-01-077 januari 1982Cultureel Centrum, Amstelveen
Verwende krengen - Cabaret Guus Vleugel - 1982-01-088 januari 1982Op locatie
Liefde & van dattum - Jeugdtheater Wiedus - 1982-01-1212 januari 1982Theatercafé Rotterdamse Schouwburg, Rotterdam
'n Heer op een herenfiets - Stichting Bewegingsstudio Amsterdam - 1982-01-1212 januari 1982Hetveem theater, Amsterdam
Voor vorstin en vaderland - Theatergroep Piek - 1982-01-1313 januari 1982Op locatie
Een les ven de aloë's - Toneelgroep Theater - 1982-01-1414 januari 1982Stadsschouwburg, Nijmegen
Time Cycle - Nederlands Dans Theater - 1982-01-1414 januari 1982Circustheater, 's-Gravenhage
Hedda Gabler - RO Theater - 1982-01-1515 januari 1982Piccolo Theater, Rotterdam
Parbleu - Compagnie du Moment - 1982-01-1515 januari 1982
... meer resultaten

Edit deze pagina