Hollandsche Schouwburg, Amsterdam

Uit TheaterEncyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Bekentenis 82188.jpg

Affiche voor de Hollandsche Schouwburg. Ontwerp: Jaap van Dam, 1921.
NaamHollandsche Schouwburg, Amsterdam
Latere naamJoodsche Schouwburg, Amsterdam
PlaatsAmsterdam
TypeTheatergebouw
Bouwjaar1892
Openingsdatum5 mei 1892

Informatie

Het gebouw is achtereenvolgens in gebruik geweest als:

  • Artis Schouwburg (1892-1894)
  • Hollandsche Schouwburg (1894-1938)
  • Plaza (1938-1941)
  • Joodsche Schouwburg (1941-1942)

Adres: Plantage Middenlaan 24, Amsterdam

Bouwjaar: 1892; Architect: C.A. Bombach Czn.; Opdrachtgever: N.V. Artis Schouwburg (A.C. Kreeft, J.M.J. Buderman, C.A. Bombach)

Opening als theater: 5 mei 1892

Openingsvoorstelling: Muziekprogramma: Wilhelmina Marsch; een cantate; de operette Mascotte

Geschiedenis

Na de brand in de Stadsschouwburg van Amsterdam , februari 1890, was er behoefte aan een theater van dat formaat in de stad. Kreeft en Buderman, directeuren van het gelijknamige operettegezelschap, kregen daardoor de wind mee voor hun plannen voor een nieuw theater: de Artis Schouwburg.

Artis Schouwburg 70385.jpg Exterieur-Artis-schouwburg-1892-collectie-TIN.jpg

Links: Zaal en toneel van de Artis schouwburg. Aquarel door J.M.A. Rieke, 1893. Rechts: Exterieur van de Artis schouwburg. Litho door J. Adams, 1982.

In 1894 gingen zij echter failliet en op 14 februari werd de schouwburg geveild. Opbrengst: f 45.400. De nieuwe eigenaren waren de heren Le Gras en Haspels uit Rotterdam. Op 19 juni werden Kreeft en Buderman gemaand het theater te ontruimen. Door een misverstand meenden zij nog een week de tijd te hebben, maar in de ochtend van 20 juni begon men onder politietoezicht de inboedel te verwijderen: meubilair, kostuums, decors – alles wat niet tot het gebouw behoorde belandde op straat. Het personeel werd nog wel in de gelegenheid gesteld persoonlijke bezittingen uit het pand te halen.

Rond 1930 beleefde de Hollandsche Schouwburg een grootse periode. In 1938 heette zij korte tijd Plaza Theater en werden er weer operettes opgevoerd. Op bevel van de Duitse bezetters werd in oktober 1941 de naam gewijzigd in Joodsche Schouwburg. Daar gaf het Joodsche Symphonie Orkest uitsluitend voor een joods publiek concerten waarbij de zaaldeuren op slot gingen.

Vanaf herfst 1942 was de schouwburg in gebruik als doorgangshuis voor in razzia’s opgepakte en te deporteren joodse burgers. De stoelen werden in 1943 vervangen door strozakken. In 1944 kwam het gebouw ter veiling. Tijdens de hongerwinter van 1944-1945 werden de houten vloeren en betimmeringen als brandhout eruit gesloopt.

Vanaf 1945 stond de schouwburg, of wat daar nog van over was, leeg. Herstel ten behoeve van amusement werd door B&W van Amsterdam verhinderd.

In 1950 werd het pand overgedragen aan de gemeente Amsterdam, maar pas in 1960 kwamen de restauratieplannen op gang. Na sloop van de achterbouw, herstel van de voorgevel en enkele aanpassingen – onder leiding van de architect L.H.P. Waterman – kreeg het in 1962 zijn definitieve bestemming: herdenkingsplek voor de joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. In 1992 is er in samenwerking met het Joods Historisch Museum op de eerste etage een permanente expositie ingericht.

Interieur

Via een met marmer belegde hal met kassa’s en tourniquets, kwam men in de zaal. Bij de opening was het schilderwerk nog niet gereed, waardoor de zaal nog voornamelijk wit was. De parterre zitplaatsen bestonden uit losse fauteuils. Een beschrijving uit 1893 vermeldt rode wanden en een rood voorgordijn met gouden franje en kwasten. De stoelen waren rood bekleed, met zwarte ruggen. Op de vloer geel-grijs gestreepte lopers. In het midden van de zaal hing een gaskroon met 140 pitten, die in een glazen koepel hing waar overdag door gekleurd glas daglicht binnenviel. Opvallend waren de slanke zuilen onder het balkon.

Hollandsche Schouwburg Plantage Middenlaan 68523.jpg Hollandsche Schouwburg 67374.jpg

Ontwerpen voor het toneelgordijn van de Hollandsche Schouwburg, Plantage Middenlaan te Amsterdam, 1910. Ontwerp: Guillaume Dullé.

Exterieur

Pamflet voor de Vereenigde Rotterdamsche Toonelisten met De Krekel in de Hollandsche Schouwburg 71102.jpg Hollandsche Schouwburg Plantage Middenlaan 363137.jpg

Links: Pamflet voor de Vereenigde Rotterdamsche Toonelisten met De Krekel in de Hollandsche Schouwburg. Litho Jan L.C. Kotting. Rechts: Foto van de Artis Schouwburg. Foto: A.T. Rooswinkel, z.j.

De voorgevel is een mengeling van klassieke en renaissancestijlen in zand- en baksteen, deels bepleisterd. Op de met balusters versierde topgevel stonden vijf meer dan levensgrote beelden. In het midden van het fronton prijkt nog altijd Venus, indertijd geflankeerd door zinnebeelden van de vrede. Onder het fronton, gesteund door vier pilaren, stond de naam: Artis Schouwburg, en boven de drie toegangsdeuren in gouden letters: Operette-Theater Kreeft en Buderman.

Voorstellingen die hier in premiere zijn gegaan zie Categorie:Premieres Hollandsche Schouwburg (Plantage Middenlaan), Amsterdam

Bronnen

  • Productiedatabase
  • Theaters in Nederland sinds de zeventiende eeuw. Redactie Bob Logger, Eric Alexander, Menso Carpentier Alting, Nico van der Krogt, Nathalie Wevers. Theater Instituut Nederland, 2007


Schrijf mee!

Wilt u deze pagina bewerken, corrigeren of aanvullen?

Iedereen kan eenvoudig meeschrijven aan de theatergeschiedenis op de Theaterencyclopedie. Hiervoor moet u ingelogd zijn op uw eigen account. Door eenmalig te registreren maakt u een eigen account aan. Helpt u mee de Theaterencyclopedie compleet te maken?

Fondsen en Partners